Czy przedsiębiorstwo to firma? Wyjaśniamy różnice

Słyszysz słowa przedsiębiorstwo i firma i zastanawiasz się, czy oznaczają to samo? W języku potocznym często je mieszasz, ale przepisy widzą to inaczej. Z tego artykułu dowiesz się, jak prawo rozróżnia firmę, przedsiębiorstwo i przedsiębiorcę oraz co to zmienia w codziennym prowadzeniu działalności.

Czy przedsiębiorstwo to firma?

W potocznym języku mówimy: „zakładam firmę”, „sprzedaję przedsiębiorstwo”, „pracuję w dużej firmie”. Te słowa mieszają się w jednym zdaniu, bo na co dzień nie analizujesz, jak wyglądają w Kodeksie cywilnym. W prawie każde z nich ma jednak inne znaczenie i z tego wynikają bardzo konkretne skutki przy umowach, dziedziczeniu czy sprzedaży biznesu.

Podstawą jest art. 55¹ Kodeksu cywilnego. Zgodnie z nim przedsiębiorstwo to zorganizowany zespół składników materialnych i niematerialnych przeznaczony do prowadzenia działalności gospodarczej. Chodzi więc o całość „maszyny do zarabiania pieniędzy” – lokal, sprzęt, prawa z umów, tajemnice przedsiębiorstwa, znaki towarowe, a nawet dokumenty związane z prowadzeniem biznesu.

W sensie prawnym przedsiębiorstwo to nie osoba, ale „pakiet” składników majątku służących prowadzeniu działalności gospodarczej.

Z kolei firma w ujęciu prawnym to wyłącznie nazwa, pod którą działa przedsiębiorca. Nie jest majątkiem i nie wykonuje sama żadnych czynności prawnych. Dlatego możesz zbyć przedsiębiorstwo, pozostawiając firmę (nazwę), albo odwrotnie – przenieść prawo do oznaczenia, ale bez całego zaplecza organizacyjnego.

Kim jest przedsiębiorca?

Żeby całość miała sens, trzeba jeszcze dołożyć trzeci element – przedsiębiorcę. Kodeks cywilny i prawo przedsiębiorców opisują go bardzo podobnie. Przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna bez osobowości prawnej (np. spółka osobowa), która prowadzi we własnym imieniu działalność gospodarczą.

Prawo przedsiębiorców doprecyzowuje, że działalność gospodarcza to zorganizowana, zarobkowa działalność wykonywana w sposób ciągły. Dlatego razowy handel na pchlim targu nie zrobi z ciebie przedsiębiorcy, a regularna sprzedaż z magazynem, fakturami i reklamą – już tak. Co istotne, w przypadku spółki cywilnej przedsiębiorcami są jej wspólnicy, a nie sama spółka.

Jak te pojęcia łączą się w praktyce?

Można to ująć w jednym zdaniu: przedsiębiorca prowadzi przedsiębiorstwo pod firmą. Osoba lub podmiot (np. spółka z o.o.) jest przedsiębiorcą. Zestaw jego składników służących zarabianiu – to przedsiębiorstwo. Nazwa widoczna na szyldzie i w rejestrze – to firma.

To rozróżnienie ma wpływ na treść umów, konstrukcję zapisów w testamentach, a nawet na to, jak prawidłowo oznaczać działalność „w spadku” po śmierci właściciela. W wielu przypadkach jedno słowo zmienia znaczenie całego zapisu w dokumencie.

Co to jest firma w rozumieniu Kodeksu cywilnego?

Kodeks cywilny w art. 43² i następnych określa wprost: przedsiębiorca działa pod firmą, a firma ujawniana jest w odpowiednim rejestrze. To oznacza, że prawo wiąże firmę z konkretnym przedsiębiorcą, a nie ze składnikami przedsiębiorstwa.

Firma musi się dostatecznie odróżniać od innych nazw działających na tym samym rynku i nie może wprowadzać w błąd co do osoby przedsiębiorcy, rodzaju działalności czy miejsca jej prowadzenia. W praktyce to bardzo ważne np. przy sporach o podobną nazwę w tej samej branży i miejscowości.

Firma osoby fizycznej

Dla jednoosobowej działalności gospodarczej ustawodawca nie pozostawia wątpliwości. Firmą osoby fizycznej jest jej imię i nazwisko. Można dodać do niego określenia opisujące profil biznesu, lokalizację czy dowolne slogany, ale trzon musi pozostać ten sam.

Przykład: mechanik działający jako osoba fizyczna może używać oznaczenia „Warsztat Samochodowy Szybko Tanio Dobrze Jan Kowalski”. Część marketingowa może się zmieniać, ale imię i nazwisko muszą zostać, bo to właśnie one tworzą firmę w sensie prawnym.

Firma osoby prawnej

W przypadku osób prawnych – jak spółka z ograniczoną odpowiedzialnością czy spółka akcyjna – firma to po prostu ich nazwa. Kodeks cywilny wymaga, aby zawierała oznaczenie formy prawnej. Można użyć pełnego sformułowania lub skrótu, np. „spółka z ograniczoną odpowiedzialnością” albo „sp. z o.o.”.

Nazwa spółki może wskazywać także przedmiot działalności, siedzibę oraz inne dowolne dodatki. Dopuszcza się włączenie nazwiska lub pseudonimu osoby fizycznej – pod warunkiem, że pokazuje jej związek z działalnością przedsiębiorcy i że zainteresowany udzielił pisemnej zgody (po jego śmierci zgodę dają małżonek i dzieci).

Firma spółek osobowych

Inaczej wygląda sytuacja spółek osobowych, które opisuje Kodeks spółek handlowych. Tu każdy typ spółki ma swój schemat budowy firmy i naruszenie tych zasad może pociągać poważne konsekwencje, także majątkowe.

Najważniejsze wymogi można podsumować w tabeli:

W spółce partnerskiej firma musi zawierać nazwisko przynajmniej jednego partnera oraz określenie wolnego zawodu, np. „Kancelaria Adwokacka Kowalski i Partnerzy spółka partnerska”. Dzięki temu od razu wiadomo, z jaką profesją masz do czynienia i kto ponosi odpowiedzialność.

Czym przedsiębiorstwo różni się od firmy?

Skoro firma to nazwa, a przedsiębiorstwo to zorganizowany zespół składników, łatwo zauważyć, że poruszasz się po dwóch zupełnie różnych „warstwach” prawa. Pierwsza dotyczy oznaczenia w obrocie, druga – realnego majątku i organizacji biznesu. W umowie sprzedaży możesz więc zapisać: „sprzedający zbywa na rzecz kupującego przedsiębiorstwo”, a zupełnie co innego znaczyłoby „przenosi prawo do firmy”.

Przedsiębiorstwo obejmuje m.in. nieruchomości, ruchomości, prawa z umów, wierzytelności, tajemnice, dokumentację, a często także zezwolenia i koncesje związane z działalnością. Funkcjonuje jako całość zdolna do natychmiastowego podjęcia zarobkowej aktywności. Firma pozostaje jednym z jego niematerialnych elementów, ale nie zawsze musi „iść w pakiecie” przy transakcji.

Jak to wygląda w spółkach kapitałowych i osobowych?

Kodeks spółek handlowych posługuje się pojęciem przedsiębiorstwa głównie przy spółkach osobowych. Wymienia np. wniesienie przedsiębiorstwa jako wkładu czy prowadzenie przedsiębiorstwa przez wspólników. Przy spółce z o.o. i spółce akcyjnej nie ma wprost wymogu, że muszą prowadzić przedsiębiorstwo, choć w praktyce prawie zawsze tak jest – spełniają warunki z art. 55¹ Kodeksu cywilnego.

Dla ciebie istotne jest to, że sprzedaż udziałów w spółce z o.o. to co innego niż sprzedaż przedsiębiorstwa tej spółki. W pierwszym przypadku zmienia się właściciel udziałów, w drugim – zbywany jest cały zespół składników majątkowych, który spółka eksploatuje.

Jak w praktyce założyć firmę – przedsiębiorstwo a działalność gospodarcza?

Gdy mówisz, że „zakładasz firmę”, najczęściej chodzi o rozpoczęcie działalności gospodarczej. To oznacza, że stajesz się przedsiębiorcą, wybierasz firmę (nazwę), a w miarę rozwoju budujesz przedsiębiorstwo jako zorganizowaną całość. Formalnie cały proces wygląda nieco inaczej w zależności od tego, czy działasz sam, czy w spółce.

Najprościej jest przy jednoosobowej działalności gospodarczej. Wpis do CEIDG powoduje, że powstaje przedsiębiorca będący osobą fizyczną. Jego firma to imię i nazwisko z ewentualnymi dodatkami, a przedsiębiorstwo zaczyna się materializować w postaci sprzętu, umów, lokalu, konta firmowego i innych składników.

Jakie decyzje trzeba podjąć przed startem?

Przed rejestracją warto spisać kilka spraw na kartce. To ułatwia wypełnienie wniosku do CEIDG i późniejsze rozliczenia. Do najważniejszych kwestii należą:

• wybór nazwy firmy zgodnej z wymogami prawa cywilnego,
• ustalenie adresu siedziby lub adresu do korespondencji,
• wybór formy opodatkowania (skala, liniowy, ryczałt),
• analiza, czy powstanie obowiązek rejestracji jako czynny podatnik VAT,
• decydowanie, czy prowadzisz pełną księgowość, czy uproszczoną ewidencję,
• założenie konta firmowego lub weryfikacja regulaminu konta osobistego.

Dane twojej firmy trafiają do CEIDG. Jednocześnie zgłoszenie pełni funkcję wniosku do ZUS, US i GUS, więc nie musisz składać kilku osobnych formularzy. Później dochodzi jeszcze wybór właściwych kodów PKD, które opisują profil prowadzonej działalności.

Czy firma zawsze musi mieć osobny rachunek bankowy?

W przypadku spółek wpisanych do KRS konto firmowe jest w praktyce konieczne. Spółka jako osoba prawna musi mieć rachunek do przyjmowania płatności, rozliczeń podatkowych i ZUS. Dla jednoosobowej działalności przepisy podatkowe przewidują próg 15 tysięcy złotych przy płatnościach bezgotówkowych, ale sytuację mocno kształtują regulaminy banków.

W wielu bankach konto osobiste nie może służyć do obsługi działalności gospodarczej. Gdy system wyłapie częste przelewy z tytułami „faktura”, „usługa”, „wynagrodzenie”, placówka może wypowiedzieć umowę rachunku. Dlatego w praktyce nawet drobni przedsiębiorcy zakładają osobny rachunek, który porządkuje podział między finansami osobistymi a firmowymi.

Czy przedsiębiorstwo musi działać dla zysku – przedsiębiorstwo społeczne

Gdy do pojęcia „przedsiębiorstwo” dodasz przymiotnik „społeczne”, wiele osób reaguje konsternacją. Z jednej strony przedsiębiorstwo – zarabianie pieniędzy i faktury. Z drugiej – „społeczne”, kojarzone z działaniem „nie dla pieniędzy”. W praktyce polskie prawo i dokumenty rządowe zawężają to określenie do bardzo konkretnego typu działalności.

Art. 55¹ Kodeksu cywilnego nie wymaga, aby przedsiębiorstwo osiągało zysk. Warunkiem jest prowadzenie działalności gospodarczej, a więc zorganizowanej, zarobkowej aktywności. Możliwe jest więc przedsiębiorstwo, które dochody przeznacza na cele społeczne – pod warunkiem, że spełnia wymogi ustawowe lub programowe związane z ekonomią społeczną.

Jak powstała definicja przedsiębiorstwa społecznego?

O wyraźnej definicji przedsiębiorstwa społecznego dyskutuje się w Polsce od lat 80. Pierwszy projekt ustawy przygotował w 1981 r. zespół pod kierunkiem Leszka Balcerowicza – wtedy mówiono o jednostce zarządzanej przez załogę, działającej na zasadach rachunku ekonomicznego i podlegającej wpływowi państwa przez podatki, ceny czy kursy walut.

Później temat wracał wielokrotnie. Kolejne projekty ustaw nie zostały uchwalone, więc do dziś nie ma ogólnej ustawowej definicji przedsiębiorstwa społecznego. Pewien porządek wprowadził dopiero Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej z 2014 r., a następnie wytyczne z 8 lipca 2019 r. dotyczące wykorzystania środków Europejskiego Funduszu Społecznego i EFRR.

Jak wygląda aktualna definicja w polityce publicznej?

Zgodnie z wytycznymi z 2019 r. przedsiębiorstwo społeczne to podmiot ekonomii społecznej, który prowadzi działalność gospodarczą (lub odpłatną pożytku publicznego, oświatową, kulturalną), ale funkcjonuje na szczególnych zasadach. Jego celem jest przede wszystkim zatrudnianie osób w trudnej sytuacji – bezrobotnych, osób z niepełnosprawnościami, w ubóstwie – oraz ich reintegracja społeczna i zawodowa.

Najczęściej wymieniane cechy takich podmiotów to m.in. zatrudnianie co najmniej 30% osób zagrożonych wykluczeniem, niedystrybuowanie zysku między udziałowców czy akcjonariuszy, demokratyczne zarządzanie, limity wynagrodzeń oraz przeznaczanie wyniku finansowego na rozwój firmy i wsparcie zatrudnionych osób. Wszystko to przy zachowaniu statusu przedsiębiorstwa w rozumieniu Kodeksu cywilnego – zespół składników służących działalności zarobkowej.

Czy każda działalność NGO to przedsiębiorstwo społeczne?

Część środowiska organizacji pozarządowych krytykuje tak ujętą definicję. Wskazuje, że stowarzyszenia czy fundacje prowadzące działalność gospodarczą tylko po to, by finansować swoją misję, nie mieszczą się w tym modelu, jeśli nie zatrudniają osób w trudnej sytuacji na skalę wymaganą przez wytyczne.

Przykładowo, stowarzyszenie wydające kalendarze, z których dochód przeznacza na zajęcia pozalekcyjne dla dzieci, nie spełni kryterium zatrudnieniowego, mimo że jego działalność ma wyraźny charakter społeczny. Jednocześnie brak ustawowej definicji sprawia, że w nazwie podmiotu można swobodnie użyć określenia „przedsiębiorstwo społeczne”, bez specjalnych warunków formalnych.

Jak sukcesja firmy pokazuje różnicę między firmą a przedsiębiorstwem?

Ustawa z 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej bardzo wyraźnie operuje rozróżnieniem między firmą, przedsiębiorcą i przedsiębiorstwem. Dotyczy wyłącznie firm wpisanych do CEIDG, czyli działalności osób fizycznych. Wprowadza konstrukcję przedsiębiorstwa w spadku oraz funkcję zarządcy sukcesyjnego.

Po śmierci przedsiębiorcy jego działalność może być kontynuowana pod dotychczasową firmą z dopiskiem „w spadku”, np. „Restauracja Carska Jan Kowalski w spadku”. Zarządca sukcesyjny prowadzi wtedy przedsiębiorstwo w imieniu spadkobierców, odpowiada przed nimi za wynik i rozliczenia, ale sam nie staje się właścicielem składników majątku.

Jaką rolę ma zarządca sukcesyjny?

Zarządca sukcesyjny to osoba fizyczna z pełną zdolnością do czynności prawnych, która przejmuje tymczasowe prowadzenie przedsiębiorstwa osoby fizycznej po śmierci właściciela. Może zostać powołana jeszcze za życia przedsiębiorcy (wpis do CEIDG) albo w ciągu dwóch miesięcy po jego śmierci przez małżonka czy spadkobierców – wtedy powołanie następuje u notariusza.

Zarządca posługuje się własnymi danymi oraz firmą zmarłego przedsiębiorcy z dopiskiem „w spadku”. Zawiera umowy, reprezentuje firmę przed urzędami, rozlicza podatki, prowadzi sprawy ZUS, dba o ciągłość kontraktów i stosunków pracy. Działa na rachunek właścicieli przedsiębiorstwa w spadku, którzy solidarnie odpowiadają za zobowiązania i mają prawo do zysku.

Dlaczego poprawne użycie pojęć ma znaczenie przy sukcesji?

Ustawa posługuje się na zmianę terminami firma przedsiębiorcy, przedsiębiorstwo w spadku i przedsiębiorca. Błędne ich użycie w umowach, oświadczeniach dla urzędu skarbowego czy wnioskach do CEIDG może prowadzić do niejasności, a nawet do zakwestionowania skuteczności czynności prawnych.

Przykład: jeśli w akcie notarialnym zapiszesz, że „nabywca przejmuje firmę”, notariusz i sąd będą badać, czy chodziło o samą nazwę, czy o całe przedsiębiorstwo. Inaczej ukształtuje to obowiązki podatkowe, odpowiedzialność za długi i zakres władztwa nad majątkiem biznesowym. Precyzyjne odróżnianie przedsiębiorstwa od firmy to więc nie lingwistyka, ale realna ochrona twoich interesów.