Polskie Wykopaliska Archeologiczne w Ptolemais (Libia)

Historia i Archeologia

Ptolemais (dziś Tolmeita) leży we wschodniej części Libii, w najbardziej żyznej części tego kraju, w krainie zwanej Cyrenajką. Miasto położone jest nad samym brzegiem morza Śródziemnego. Wznoszący się od piaszczysto-skalistego brzegu morskiego aż do wzgórz biegnących równolegle do niego w odległości ok. 2-3 km teren jest niezwykle żyzny. Cały obszar wapiennego plateau lekko wznoszącego się od morza aż do wzgórz (gebel) (o średniej wysokości 10-60 m. n.p.m.) zajmuje tu ufortyfikowane, założone na ortogonalnej siatce ulic miasto. Głębokie wadi biegnące od gór ku morzu stanowią naturalną ochronę jego terytorium. Od stolicy Libii - Trypolisu leżącego na zachód dzieli go taka sama nieomal odległość co od egipskiej Aleksandrii na wschodzie i od Aten - na północy. Dystans ten wynosi około 1000 km.

Miasto znajduje się więc we wschodniej - "greckiej" części basenu Morza Śródziemnego Należało w starożytności do Pentapolis , pięciu największych greckich miast rejonu, obok samej Kyreny (Cyrene, dziś Shahat, założona ok. 675 - 650 r. p.n.e. przez greckich osadników z wyspy Thery [dziś Santorin]), Apollonii (Apollonia - Marsa, Susa w okresie Bizantyjskim, dziś Minaa Susa, założona jako miasto w 510 r. p.n.e., choć miejsce od końca VII w. p.n.e. funkcjonuje jako port Kyreny ), Barki (Barce, dziś El-Marj założona w 567 r. p.n.e.), którą Ptolemais w tym związku zastąpiła, Teuchira (później Arsinoe, dziś Tukra, miasto założone w 625 r. p.n.e.) i Bengasi (Benghazi, Euhesperides - Berenice, założone w pocz. VI w. p.n.e.). Cała ta prowincja w 331 r. p.n.e. dobrowolnie podporządkowała się Aleksandrowi Macedońskiemu, a w 96 r. p.n.e. drogą zapisu testamentowego (Ptolemeusza VII) przeszła we władanie rzymskie. Do końca III w. n.e. stanowi Cyrenajka jedną prowincję rzymską wraz z Kretą. Za czasów cesarzy Trajana (98 - 113 r.) i Hadriana (117-138 r.) jak i za panowania dynastii Sewerów (193 - 217 r.) kraina przeżywa swe najlepsze czasy. Kryzys III-wieku dotyka jednak także Cyrenajkę, pogłębiony tu dotkliwymi zniszczeniami jakie przysporzyło silne trzęsienie ziemi w r. 262. Kolejne, jeszcze bardziej tragiczne w skutkach trzęsienie ziemi w 365 r. n.e. jest krytyczne dla całej Cyrenajki. Już od schyłku IV w. Cyrenaika była także narażona na przybierające stale na sile inwazje plemion nomadyjskich: liczne fortece wznoszone w całej krainie, m.in. warownie w murach Ptolemais są świadectwem postępującej utraty panowania państwa Rzymian i jego nowej stolicy w Bizancjum / Konstantynopolu nad terenami północnej Afryki. Pojedyncze centra cywilizacji bizantyjskiej - wielkie kiedyś, obronne miasta, otoczone są rolniczą ludnością berberyjska. Konstrukcje obronne, których budowniczowie wykorzystywali bloki z wcześniejszych budowli i znaczne zmniejszenie powierzchni zamieszkiwanych i zagospodarowanych obszarów (przesunięcia murów obronnych, zawężenie wydzielonych architektonicznie obszarów), nie idą w parze - co widać po zachowanych archeologicznie świadectwach - z poziomem życia w najbogatszych rezydencjach, gdzie przepych, luksus i wysoki poziom dekoracji oraz dzieł sztuki jest doskonałą ich charakterystyką jeszcze przez lata. Jeszcze raz potęga Pentapolis daje znać o sobie, gdy Honoriusz, prefect prowincji Africa i jego generał Nicetas na czele wojsk z Cyrenaiki zdobywaja Aleksandrię i dochodzą aż do Konstantynopola (610 r.).

Mimo, iż Persowie, którzy podbili bizantyjski Egipt w 616 r. nie dotarli zapewne do Cyrenaiki, zrujnowane miasta Pentapolis - opuszczone przez ostatnie garnizony bizantyjskie - w ćwierć wieku później stały się zdobyczą wojsk arabskich (643 r.), które podporządkowały sobie lokalne plemiona Berberów. Inwazje nomadyjskie w XI i XII wieku położyły ostateczny kres ginącym już od dawna lecz wcześniej kwitnącym lub przeżywającym okresy rozkwitu cywilizacjom greckich, rzymskich, bizantyjskich i arabskich centrów Cyrenajki.

Wydaje się, że już w VII-VI w. p.n.e. nad morzem, w okolicach późniejszego portu Ptolemais osiedlała się ludność z greckich miast, głównie z leżącej w głębi lądu Barki (stolicy najżyźniejszych terenów w północnej Afryce), tworząc z czasem (połowa III w. p.n.e.) wspaniałe miasto, nazwane imieniem jednego z hellenistycznych władców Egiptu (zapewne był to Ptolemeusz III Euergetes, ożeniony w 246 r. p.n.e. z Berenice - córką Magasa, króla Cyrenaiki) oraz port. Miasto rozwija się i monumentalizuje swe budowle, by za panowania cesarza Dioklecjana (297 r. n.e.) stać się nową stolicą tworzonej wtedy prowincji: Libya Superior zwanej też tradycyjnie Pentapolis, a wkrótce też siedzibą biskupstwa.
O hellenistycznych początkach miasta przekonuje nie tylko nazwa ale też hellenistyczna urbanistyka założenia o ortogonalnej - dziś doskonale czytelnej - siatce ulic, wyznaczającej kwartały - insule, o wymiarach 100 x 500 stóp ptolemejskich (36,5 x 182,5 m) przeznaczone na zabudowę miejską, świątynie, rezydencje i domy. Miasto otoczono murami, odbudowanymi w okresie rzymskim w III w., w części doskonale widocznymi po dziś dzień, szczególnie w części zachodniej, gdzie pomiędzy dwoma wieżami widać monumentalną bramę miejską, nazwaną Porta Teuchira, od najbliżej ze strony zachodniej położonego, innego antycznego miasta.

Trzęsienie ziemi w 365 r. n.e. kładzie kres wielu budowlom potężnego, wtedy już chrześcijańskiego Ptolemais, które zresztą i tak w mniejszym stopniu niż inne miasta Cyrenajki odczuło skutki tego trzęsienia. Do Ptolemais więc przeniesiono większość instytucji i urzędów Pentapolis; dokonano nawet próby odbudowy oficjalnych budowli w monumentalnej formie. Słynny pisarz chrześcijański, pochodzący z Kyreny arystokrata Synezjusz (ok. 370-413 r.), został w 390 r. biskupem Ptolemais, które zachowuje rangę stolicy prowincji prawie do połowy V wieku.
Być może w 428 r. Ptolemais zostaje zniszczone przez Wandalów. Zniszczenie akweduktu zaopatrującego miasto w wodę, która - o czym świadczą wszechobecne cysterny - była najpoważniejszym problemem mieszkańców, powoduje gwałtowną depopulację miasta. Mieszkańcy powracają prawdopodobnie do Barki, lub osiedlają się w okolicach. Względny rozkwit miasta następuje jeszcze za cesarza Justyniana (527 - 565 r. n.e.), który odbudowuje wspomniany akwedukt. Zdominowanie Cyrenajki przez wojska arabskie nie koniecznie oznaczać musiało upadek bizantyjskich miast. Wtedy to właśnie przecież arabska już Tolmeita przeżywa jeszcze jeden, i już ostatni okres prosperity, pełniąc znowu - tak jak w początkach swej historii - funkcję portu dla abasydzkiej teraz Barki (IX - X w.).

Dziś ruiny miasta rozciągającego się na obszarze ponad 250 ha, otoczone zachowanymi częściowo murami miejskimi, poza którymi widoczne są nekropole, mauzolea, akwedukty, mosty, zwalone trzęsieniem ziemi przysypane są tylko piaskami pustyni. Arabscy sukcesorzy greckich, rzymskich, bizantyjskich i abasydzkich mieszkańców miasta osiedlili się w pobliżu ruin, poza miastem lub na jego zachodnich skrajach, pozostawiając zmarłe miasto w spokoju; wykorzystując ruiny prawie wyłącznie do wypasu kóz i owiec. Widoczne dziś na powierzchni ziemi monumentalne ruiny jak i drobne pozostałości: fragmenty ceramiki, szkieł, tessery mozaik, ułomki rzeźby architektonicznej, marmurowe i wapienny bloki oraz kolumny są głównie świadectwem świetności późno-antycznego, rzymskiego i bizantyjskiego Ptolemais, gdyż pozostałości wcześniejszego greckiego i rzymskiego miasta w większości przykryte późniejszymi nawarstwieniami oczekują na odkrywców.
Trzęsienie ziemi jedynie naruszyło konstrukcje najpotężniejszych budowli: wielkich - podziemnych cystern, których zespół wydrążono pod placem dla zgromadzeń, nazywanym obecnie Forum, greckiego teatru w górach, rzymskiego teatru przy głównej ulicy miasta, amfiteatru, bram miejskich, budynków i falochronów portowych; poważnie uszkodziło lub spowodowało zawalenie przepysznie dekorowanych marmurami, freskami i mozaikami hellenistycznych (jak Palazzo delle colonne - Pałac kolumnowy), rzymskich i późno-antycznych (jak "Willa czterech pór roku" oraz odkryta właśnie przez polska misję "Willa z widokiem") rezydencji, domów prywatnych jak i ulicznych kolumnad, wzniesionego za cesarza Konstantyna Łuku, ulic, budowli publicznych.

Miasto jest jedynie w małej części znane i w niewielkiej poznane przez archeologów, którzy (misje włoskie) prowadzili tu prace przez kilka lat począwszy od 1935 r. oraz w latach 50-tych i 60-tych (misje angielskie i amerykańskie). Prace te pozwoliły na opracowanie wstępnego i bardzo niedokładnego planu archeologicznego miasta oraz na odkrycie lub na naniesienie jedynie na plan bez przebadania następujących, bliżej określonych zespołów architektonicznych:

1. Portowe mola i ruiny latarni morskiej.
2. Amfiteatr rzymski, wzniesiony zapewne w III w. n.e., fragmentarycznie zachowany na obrzeżach miasta, nie odkopany.
3. Dom "czterech pór roku" - wielki dom perystylowy z początków III w. (na pozostałościach konstrukcji z I w.), przebudowany w V w., z zachowanymi późno-antycznymi mozaikami.
4. Niewielki teatr, zapewne przebudowany w okresie rzymskim wcześniejszy buleuterion; ostatnia jego faza z IV - V w. to teatr przystosowany do spektaklów wodnych.
5. Bazylika Zachodnia - trzynawowa budowla z VI w., częściowo zrekonstruowana, niegdyś przesklepiona. Masywność tej konstrukcji podpowiada, iż służyła za schronisko w czasie inwazji nomadów.
6. Gimnazjon - hellenistyczna (II w. p.n.e. ?), przebudowana w początku okresu rzymskiego budowla - dorycki portyk.
7. Agora, wydzielony plac a pod nim Cysterna - ogromna, podziemna konstrukcja, na którą składa się seria przesklepionych galerii - zbiorników, mogących pomieścić ponad 8 milionów m3 wody. Nad tymi zbiornikami wznosi się kolumnowa (6 wielkich jońskich kolumn), monumentalna konstrukcja hellenistyczna, przebudowana w późnym okresie rzymskim - być może monumentalne rostry - mównica/trybuna.
8. Pozostałości rzymskiego Forum, dwie jońskie kolumny są być może pozostałościami świątyni Trójcy Kapitolińskiej.
9. Teatr, o widowni wykutej w II w. p.n.e. częściowo w skale, znajdujący się w zboczach wzgórz już poza obszarem miasta.
10. Palazzo delle Colonne - Pałac kolumnowy, jedna z najsłynniejszych rezydencji antycznych, najbardziej znany i najlepiej opracowany obiekt antycznego Ptolemais. Niezwykle bogato dekorowana miejska willa z okresu hellenistycznego (II-I w. p.n.e.), połączona z kompleksem termalnym i zespołem gospodarczym, zamieszkiwana i rozbudowywana w okresie rzymskim, wypełniająca całą insulę (37 x 164 m): uważa się, iż to pałac gubernatora miasta zarówno w okresie hellenistycznym jak rzymskim oraz bizantyjskim. Słynie z mozaik wykonanych w różnych technikach, tak hellenistycznych jak późno-antycznych, okładzin z kolorowych marmurów, rzeźb, stiuków.
To w pobliżu tego pałacu, w rezydencjonalnej części miasta założyliśmy pierwsze sondaże, szukając podobnych willi. Przeczucie nas nie myliło: pierwsze znaleziska: rzeźba architektoniczna, fragmenty malowanych fresków, fragmenty mozaik pokazują, iż mamy tu do czynienia z bogatą rezydencją, do której późno-antycznej fazy (zapewne początki IV w.) należą odnalezione dotychczas relikty.
11. Dom - forteca późno-antyczna, zapewne z VI w., może rezydencja dux (przedstawiciela władz), nie badana.
12. Triconchos - mała budowla chrześcijańska na planie trójliścia (może martyrium).
13. Dom z triconchos - rzymski dom o początkach z I w. n.e., przekształcony w późnym antyku. Może siedziba zarządcy miasta sprzed połowy V w. Bogato dekorowany (mozaiki, porfiry). To tu znajdujemy mozaiki, tożsame zapewne warsztatowo z fragmentami znajdowanymi w polskich wykopaliskach.
14. Monumentalna Ulica - flankowana rzymskimi portykami z II w. n.e. główna arteria miasta przebudowana w IV w., gdy wzniesiono kolumny z szarego granitu, niebieskiego i pasiastego marmuru z kapitelami koloru białego. Na jej wschodnim krańcu wzniesiono w V w. tetrastylon - monument z 4 pojedynczych kolumn, umieszczonych na piramidalnych bazach, stanowiących zapewne bazy posągów.
15. Fontanna z Menadami z IV w., dekorowana słynnym późno-hellenistycznym reliefem (najlepsza i najbardziej kompletna kopia dzieła Kallimachosa z V w. p.n.e.) z tańczącymi Menadami.
16. Aula dorycka, budowla publiczna z apsydą przybudowana w III w. do Ulicy Monumentalnej.
17. Termy publiczne z IV i V w.
18. Dom Paulusa - prywatna willa, nie odkopana.
19. Łuk Konstantyna (z lat 311-312) - zapewne łuk czwórbramny, z którego pozostała monumentalna konstrukcja trój-arkadowa z attyką, zamykająca Ulicę Monumentalną.

---

? 2009 Polska Misja Archeologiczna w Ptolemais w Libii - Treść zarządzana przez CMS Made Simple - webmaster